Dawne fabryki Guben. Kapelusze, praca i budynki przy Gasstraße

Przy Gasstraße w Guben można przyjść do urzędu, biblioteki, szkoły muzycznej albo muzeum. Wszystkie te instytucje mieszczą się w zespole dawnej fabryki kapeluszy C.G. Wilke. Od strony ulicy widać długi budynek z ozdobnym pasem cegły, dalej dziedziniec, wodę w prostokątnym zbiorniku i kolejne skrzydła. Część fasad jest otynkowana, inne pozostały ceglane; do starych murów dodano szkło i metal. Nad bramą zachował się herb. To zabudowa, którą rozbudowywano przez lata, a później dostosowano do użytkowników potrzebujących zupełnie innych pomieszczeń niż pracownicy fabryki.

Historia tego miejsca zaczyna się jednak od kapelusza — i od tego, jak dużo trzeba było zrobić, żeby kawałek wełny lub włosia stał się gotowym nakryciem głowy.

Fot. 1. Dawna fabryka przy Gasstraße, czerwiec 2013 roku.

Firma Wilkego

Carl Gottlob Wilke przybył do Guben w 1822 roku. Przełomem w jego pracy było uzyskanie kapelusza z filcu wełnianego odpornego na warunki pogodowe, co miejskie muzeum datuje na 1854 rok. Pięć lat później kierownictwo firmy przejął od ojca Friedrich Wilke. W następnej dekadzie powstawał kompleks przy Gasstraße: muzeum podaje rok 1864 jako datę budowy i 1867 jako datę uruchomienia.

Wcześniejszy adres przedsiębiorstwa znajdował się przy Königsstraße, na terenie obecnego polskiego Gubina. Nowe zabudowania leżały po przeciwnej stronie Nysy, ale przenosiny odbywały się wewnątrz jednego miasta. Rzeka nie była jeszcze granicą polsko-niemiecką. Dopiero po 1945 roku poszczególne etapy działalności firmy znalazły się w historiach dwóch różnych miast, a fabryka przy Gasstraße pozostała w niemieckim Guben.

Przy nazwisku Wilke trzeba uważać, o jakim przedsiębiorstwie mowa. W dziejach Guben występuje też spedycja Wilhelm Wilke. Jej historia nie jest historią tej samej fabryki kapeluszy.

Jak powstawał kapelusz

Ozdoby mocowano pod koniec pracy. W fabryce C.G. Wilke zajmowały się tym garnierki, których dział pokazuje fotografia omawiana przez miejskie muzeum. Do kapeluszy dodawały wstążki, pióra, kokardy, kwiaty i inne elementy. Większość tych czynności wykonywano ręcznie: należało dopasować dekorację do fasonu, umieścić ją we właściwym miejscu i zamocować. Sam korpus nie był zatem zawsze końcowym wyrobem. Między przygotowaniem materiału a wystawieniem kapelusza do sprzedaży mieściła się również praca osób odpowiadających za jego wygląd. W muzealnym opisie jednego działu zachowała się nazwa zawodu i zakres konkretnych zajęć, które trudno odgadnąć z zewnętrznego widoku fabrycznych okien.

Wcześniej materiał przechodził kolejne operacje. Wystawa o kapelusznictwie opisuje ich około osiemdziesięciu, od przygotowania surowca przez filcowanie i formowanie po wykończenie. Muzeum podaje również, że partia dwustu kapeluszy z włosia tej samej jakości wymagała około czterech do sześciu tygodni pracy. To czas przygotowania partii, nie czas pracy jednej osoby nad pojedynczą sztuką. Zestawienie etapów produkcji obejmuje zarówno obróbkę materiału, jak i nadanie kształtu oraz dekorację; mechanizacja części zajęć nie usuwała wszystkich prac ręcznych. Wśród prezentowanych surowców i narzędzi pojawiają się skóry królicze, szczotki oraz skóra rekina. Takie przedmioty przybliżają produkcję skuteczniej niż sam widok gotowych cylindrów i filcowych kapeluszy.

Fot. 2. Dziedziniec zespołu przy Gasstraße, maj 2017 roku. Zachowane urządzenie przemysłowe jest elementem zagospodarowania placu.

Maszyny i zabudowania

W 1897 roku fabryka miała sześć maszyn parowych. Para napędzała urządzenia, ale służyła również w samej produkcji: do formowania, prasowania i zmiękczania materiału. Oprócz surowców na kapelusze potrzebne były więc kotły, paliwo i instalacje dostarczające parę do odpowiednich stanowisk. Autorzy karty konserwatorskiej przypuszczają, że wykorzystywano węgiel brunatny z miejscowych kopalń po stronie obecnego Gubina.

Fabrykę rozbudowywano, dlatego jej budynki nie tworzą jednolitej bryły z jednego czasu. Podczas oglądania kompleksu można porównać partie otynkowane i ceglane, wysokości skrzydeł, wieże klatek schodowych oraz dawne przejazdy. Wyróżnia się niska Alte Färberei, czyli stara farbiarnia, z trzema charakterystycznymi wyciągami ponad dachem. W późniejszym zagospodarowaniu przeznaczono ją na salę wydarzeń. Pozostałe instytucje zajęły sąsiednie budynki, a komunikację między nimi uporządkowano dla nowych użytkowników. Dawny teren produkcyjny stał się zespołem, do którego przychodzi się w kilku różnych sprawach.

Po zakończeniu produkcji

Rodzinne przedsiębiorstwo działało do końca drugiej wojny światowej. Po wojnie produkcja była kontynuowana w strukturach państwowych, a następnie przeszła kolejne przekształcenia po zjednoczeniu Niemiec. Opracowanie dziejów kompleksu wskazuje rok 1999 jako moment wyprodukowania ostatnich kapeluszy w tej fabryce. Nie był to jednocześnie koniec wszelkiego kapelusznictwa w Guben: data dotyczy zakładu, którego budynki oglądamy przy Gasstraße.

W latach 2003–2006 część zabudowań przebudowano na nowe centrum administracyjne. Wprowadzono tam urząd miasta, bibliotekę, muzeum i szkołę muzyczną. Muzeum rozpoczęło działalność w nowej siedzibie w lipcu 2006 roku. Zamiast przydzielić całemu terenowi jedno przeznaczenie, połączono instytucje o różnych godzinach pracy i odbiorcach. Zewnętrzna architektura pozostała przemysłowa, lecz wewnątrz potrzebne były miejsca obsługi mieszkańców, sale ekspozycyjne, przestrzeń na książki i zajęcia muzyczne. Dziedziniec połączył te funkcje w obrębie dawnego zakładu. Na zdjęciach z 2017 roku widać już zagospodarowany plac, zieleń i wodę, a także ustawione przy nim urządzenie przypominające o wcześniejszym użytkowaniu.

Z ulicy widoczna jest również brama z herbem miasta. Długi budynek zachowuje pasy dekoracyjnej cegły i regularny układ otworów, a przejazd otwiera widok w głąb. Warto obejrzeć go z obu stron: od Gasstraße oraz z dziedzińca. Zdjęcie samego reprezentacyjnego wejścia nie pokazuje rozmiaru całego zespołu ani wzajemnego położenia jego skrzydeł.

Fot. 3. Brama i fasada kompleksu przy Gasstraße, maj 2017 roku.

Co zgromadzono w muzeach

Pod tym samym adresem spotykają się dziś dzieje różnych gałęzi przemysłu. Muzeum miejskie opowiada o kapeluszach, natomiast wystawa sukiennictwa gromadzi między innymi próbki tkanin z lat 1873–1990, albumy fotograficzne, dokumenty i dzienniki brygad. To inny rodzaj śladów pracy niż maszyna pozostawiona na placu. Próbnik pozwala porównywać wytwarzane materiały, fotografie pokazują ludzi i wnętrza, a zapiski brygad odnoszą się do organizacji życia zakładowego. Opis wystawy wymienia firmy, w tym C. Lehmanns Witwe & Sohn, Lehmann & Richter oraz W. Wolf, i poświęca dużo miejsca przedsiębiorstwu VEB Gubener Wolle. Ostatni etap reprezentuje Gubener Tuchmacher GmbH, której upadłość nastąpiła w 1997 roku.

Osobno prezentowana jest historia zakładów włókien chemicznych. Jej początek wyznacza położenie kamienia węgielnego w 1960 roku, a w zbiorach znalazły się przyrządy laboratoryjne i pomiarowe, produkty, fotografie oraz dokumentacja pracy. Od grudnia 2013 roku wystawa mieści się przy Gasstraße 4, w sąsiedztwie ekspozycji sukienniczej. To nie dalszy ciąg jednego przedsiębiorstwa produkującego kapelusze. W dawnym zespole Wilkego zebrano świadectwa kilku różnych zakładów i okresów, dzięki czemu można zestawić tradycyjne surowce włókiennicze z produkcją rozwijaną w drugiej połowie XX wieku.

Na wizytę dobrze przeznaczyć czas zarówno na dziedziniec, jak i na ekspozycje. Z zewnątrz można przyjrzeć się bramie, dekoracji fasad i różnicom pomiędzy budynkami. W środku szukać odpowiedzi na bardziej szczegółowe pytania: z czego robiono kapelusz, które czynności wymagały maszyny, a które rąk, jakie tkaniny powstawały w Guben i co pracownicy pozostawili po sobie poza gotowym wyrobem. Bieżące godziny i warunki wejścia trzeba sprawdzić w muzeum; fotografie w tym artykule pokazują kompleks w latach 2013 i 2017.