Gubin i Guben przed podziałem: jak działało jedno miasto nad Nysą

Między ratuszem a farą w dzisiejszym Gubinie sprzedawano chleb. Kupcy korzystający z wyznaczonych do tego miejsc płacili miastu czynsz, obok stał dom kupiecki, a na początku XX wieku przez rynek przejeżdżał tramwaj. Wagon docierał tu z zachodniej części miasta przez most na Nysie i jechał dalej na wschód. Po drodze mijał budynki, które dziś oglądamy jako osobne zabytki w polskim mieście przy niemieckiej granicy. Wówczas stanowiły centrum jednego Guben, rozłożonego po obu stronach rzeki.

Przed 1945 rokiem nie trzeba było wybierać między Gubinem a Guben. Fabryka mogła przenieść się z jednego brzegu na drugi, pasażer z dworca mógł pójść przez most na wzgórza, a teatr na wyspie należał do tego samego miasta co zakłady kapelusznicze przy Gasstraße. Współczesne nazwy porządkują te miejsca inaczej: stare centrum jest w Gubinie, dworzec i dawna fabryka Wilkego w Guben. Wieżę fary nadal widać z Frankfurter Straße, ponad drzewami i zabudową niemieckiej części.

Fot. 1. Frankfurter Straße w Guben i wieża fary w Gubinie, maj 2023 roku.

Rynek i ratusz

Najstarsze centrum rozwinęło się przy ujściu Lubszy do Nysy, u podnóża wzniesień. Zajmowało zwarty obszar, ograniczony rzekami i mniejszym ciekiem od południa. Rynek, kościół oraz siedziba władz znajdowały się blisko siebie. Miasto rozrastało się później poza ten układ, ale jego dawne centrum pozostało na wschodnim brzegu Nysy, w obecnym Gubinie. Położenie ratusza przy farze jest pozostałością tego porządku, podobnie jak zachowane fragmenty fortyfikacji. Dzisiejsze szerokie otwarcia wokół zabytków mogą być mylące: nie pokazują gęstości otaczającej je dawniej zabudowy.

W ratuszu i obok niego odbywały się sprawy urzędowe oraz handel. Między budynkiem a kościołem znajdowały się ławy chlebowe, czyli miejsca przeznaczone do sprzedaży pieczywa. Przy północnej ścianie stał dom kupiecki. Dla miejskiej kasy handel oznaczał również wpływy z czynszu, a dla kupujących możliwość zaopatrzenia się w samym centrum. Z czasem przebudowywano także siedzibę władz: w 1502 roku dobudowano wieżę, a w latach 1671–1672 powstał późnorenesansowy wystrój i rozbudowano północną część budynku. Obok zmian reprezentacyjnych pozostawały zwykłe miejskie funkcje. Trudno oddzielić dzieje tego miejsca od ludzi załatwiających sprawy, handlujących i przechodzących przez plac w drodze do innych części miasta.

Na fotografii Wernera Laudona z listopada 1940 roku widać ratusz jeszcze przed zniszczeniami, które dotknęły centrum pięć lat później. Ujęcie jest wąskie, zrobione blisko budynku; pokazuje fasadę, fragment ulicy i przechodniów. Wojna już trwała. To dokument jednego momentu, a nie obraz całego przedwojennego życia Guben.

Fot. 2. Ratusz i fragment rynku w listopadzie 1940 roku. Zdjęcie sprzed zniszczeń centrum z 1945 roku.

Przez rynek przebiegała również linia tramwajowa uruchomiona w 1904 roku. Wagony jechały z zachodniej części Guben przez Wielki Most na wschód. Na jednotorowej trasie potrzebne były miejsca do wymijania; jedno z nich urządzono właśnie tutaj. Krótki odcinek dwóch torów zajmował część placu, na którym wcześniej zatrzymywały się dorożki. Ratusz i sklepy były odtąd sąsiadami miejskiego przystanku. Ten okres nie trwał do samego podziału: opracowanie historii rynku wskazuje rok 1936 jako koniec ruchu tramwajowego w tym miejscu.

W 1945 roku ostrzał i pożar doprowadziły farę do ruiny. Ratusz także został zniszczony, ale w latach 1976–1986 go odbudowano i przeznaczono na cele kulturalne oraz edukacyjne. Świątynia zachowała mury, filary i wieżę, pozostając otwartym świadectwem wojennych zniszczeń. Oglądane razem budynki mają więc dwa różne powojenne życiorysy. Dodatkowo zabrakło wielu sąsiadujących z nimi domów. Na dzisiejszym zdjęciu łatwo rozpoznać sylwetki ratusza i fary, trudniej odtworzyć otoczenie, w którym funkcjonowały przed wojną.

Fot. 3. Ratusz i fara w maju 2023 roku. Fotografia z innego punktu niż ujęcie z 1940 roku.

Kolej i rozwój miasta

W połowie XIX wieku dawne centrum stanowiło już tylko część rozbudowującego się ośrodka. Guben liczyło w 1844 roku 10 031 mieszkańców, a spis z 1 grudnia 1905 roku wykazał 36 274 osoby. Takie liczby opublikowała miejscowa gazeta, której notatkę udostępnia dziś miasto Guben. W ciągu około sześćdziesięciu lat liczba mieszkańców wzrosła ponad trzykrotnie. Przybywało zakładów, domów i instytucji, a w 1846 roku miasto uzyskało połączenie kolejowe. Dworzec, leżący obecnie w Niemczech, obsługiwał wówczas całe miasto. Do tej samej historii należą zatem polska starówka i niemiecka stacja, choć nie sąsiadują ze sobą bezpośrednio i mają zupełnie inny charakter.

Rozwój przemysłu oznaczał potrzebę przewożenia materiałów i gotowych wyrobów poza Guben. W tym samym 1846 roku działalność spedycyjną rozpoczął Karl Wilke, syn założyciela przedsiębiorstwa handlowego. Firma zajmowała się wcześniej handlem, później także bankowością, jednak to przewozy okazały się jej najtrwalszą gałęzią. Dalsze dzieje spedycji prowadzą przez zmiany państw i ustrojów aż do powojennego podziału; jej los po 1945 roku pokazuje, co granica mogła oznaczać dla przedsiębiorstwa mającego zaplecze po wschodniej stronie rzeki.

Kolej służyła również przyjeżdżającym do miasta. Ze stacji prowadziły drogi w stronę wzgórz, przez most Achenbacha oraz inną przeprawę położoną na północy. W relacji krajoznawczej gubińskiego PTTK dawną drogę przez most Achenbacha powiązano z dojściem w kierunku wieży Bismarcka. Stacja i tereny spacerowe były częściami tego samego układu. Odjazdy pociągów, miejskie przeprawy i wycieczki na wzgórza należały do historii Guben równie mocno jak fabryczne adresy.

Fot. 4. Stacja Guben we wrześniu 2011 roku.

Fabryki

Carl Gottlob Wilke prowadził swoją działalność kapeluszniczą początkowo przy Königsstraße, na terenie obecnego Gubina. W 1864 roku firma przeniosła się do pomieszczeń przy Gasstraße, po stronie dzisiejszego Guben. Była to przeprowadzka w obrębie jednego miasta. Dopiero późniejsza granica rozdzieliła dawny i nowy adres między dwa państwa. Przy opisywaniu historii przedsiębiorstwa trzeba więc przejść przez Nysę, tak jak zrobiła to sama firma, a nie zatrzymać się na współczesnym planie administracyjnym.

Zabudowania przy Gasstraße przetrwały i znalazły nowe zastosowanie. Dziś w dawnym kompleksie mieszczą się funkcje administracyjne, biblioteczne, muzealne i muzyczne; tam, gdzie produkowano kapelusze, ulokowano ważne miejskie instytucje. W Gubinie pozostał historyczny ratusz, w Guben administracja korzysta z dawnego zespołu przemysłowego. Te dwa miejsca łączy historia miasta, ale każde przeszło inną drogę do obecnego przeznaczenia. Pierwszy budynek odbudowano po zniszczeniach, drugi przystosowano do zadań, których jego fabryczni użytkownicy nie planowali.

Fot. 5. Wejście do administracji miejskiej w Guben, lipiec 2007 roku.

Inny dawny kompleks fabryczny znajduje się przy Bahnhofstraße 2. W latach 1927–1928 powiększono go o modernistyczny gmach: duże okna, wydłużoną ceglaną bryłę i wyraźnie opracowany narożnik. W 1950 roku otwarto w nim szkołę zawodową. Przemysłowa zabudowa zyskała w tym przypadku funkcję edukacyjną. Przy Gasstraße i Bahnhofstraße można zatem zobaczyć dwie różne historie późniejszego wykorzystania fabryk, rozdzielone adresem, formą architektury i powojennym przeznaczeniem.

Majątek przedsiębiorców pozostawił także inne ślady. W 1878 roku wytwórca kapeluszy założył fundację Naemi-Wilke ku pamięci zmarłej córki; rok później działalność rozszerzono o przedszkole i szpital dziecięcy z czternastoma łóżkami. Z historii zakładów przechodzimy tutaj do instytucji opieki, które rozwijały się dzięki prywatnym środkom. Dalsze losy fundacji obejmują również zbrodnię: w okresie nazistowskim dzieci i młodzież z niepełnosprawnościami padły ofiarą akcji T4. Dzisiejszy opis jej dziejów upamiętnia zamordowanych podopiecznych.

Erich Wolf, fabrykant i kolekcjoner, zamówił natomiast dom u Ludwiga Miesa van der Rohe. Willa stanęła na wzgórzu w obecnym parku generała Waszkiewicza, po polskiej stronie dzisiejszej granicy. Przeszklenia i tarasy otwierały wnętrze na ogród oraz dolinę Nysy. Dom nie przetrwał jako budynek mieszkalny, ale jego lokalizacja pozostaje ważna dla historii miejskiej architektury. Inwestycje związane z przemysłem nie ograniczały się do hal: obejmowały również fundacje i prywatne rezydencje.

Teatr i muzeum

Na wyspie przy ujściu Lubszy do Nysy znajdowała się wcześniej strzelnica związana z miejscowym bractwem. Część terenu służyła rekreacji. W 1874 roku otwarto teatr i z czasem właśnie od niego wyspa otrzymała nazwę, której używamy do dziś. Umieszczenie teatru na wyspie zmieniło przeznaczenie miejsca, ale pozostawiło je w kręgu miejskiego wypoczynku. Dla dawnego Guben było to miejsce kultury położone blisko starego centrum, przy rzece i przeprawach. Na współczesnej mapie znalazło się w Polsce, podobnie jak rynek oraz fara.

Obecne arkady i kolumny upamiętniają teatr; nie są zachowanym w całości frontem dawnego gmachu. Karta obiektu w portalu Euromiasta wskazuje, że budynek przetrwał działania wojenne w dobrym stanie, a następnie spłonął we wrześniu 1945 roku. Przyczyny pożaru pozostają w tym opracowaniu niewyjaśnione. Nie ma więc podstaw, by dopisywać do tej historii sprawcę czy jedną pewną wersję zniszczenia. Pozostało miejsce, nazwa wyspy i przedstawienia dawnego budynku, z którymi można porównać dzisiejszy widok.

Fot. 6. Upamiętnienie teatru na Wyspie Teatralnej, sierpień 2013 roku.

Pod koniec XIX wieku swoją kolekcję znalezisk archeologicznych udostępniał w gimnazjum nauczyciel Hugo Jentsch. Zajmował się historią Guben i Dolnych Łużyc, a zebrane przez niego przedmioty należały do początków miejscowego muzealnictwa. Budynek przy ulicy 3 Maja, związany później z Izbą Muzealną Stowarzyszenia Przyjaciół Ziemi Gubińskiej, pochodzi z 1913 roku. Także w tym przypadku pod współczesnym adresem kryją się różne etapy życia instytucji i ludzi gromadzących wiedzę o regionie. Przedwojenne zbiory, późniejsze muzealnictwo i działalność stowarzyszenia nie są tą samą instytucją, choć dotyczą tego samego obszaru.

Podział w 1945 roku

Wojna przyniosła zniszczenie starego centrum. Granica na Nysie rozdzieliła następnie miasto, jego zabudowę i dotychczasowe połączenia. Niemieccy mieszkańcy wschodniej części zostali wysiedleni, a w polskim Gubinie zaczęła powstawać nowa społeczność. Zmieniły się nazwy ulic, urzędy i sposób użytkowania wielu obiektów. Dwa brzegi otrzymały osobne powojenne historie, choć po obu pozostały budynki i drogi z czasu, gdy stanowiły jedno miasto.

Firma spedycyjna Wilhelm Wilke utraciła posesję po wschodniej stronie. We wrześniu 1945 roku Kurt Wilke rozpoczął działalność ponownie na zachodzie, mając do dyspozycji dwa pozostałe konie i wynajęte pomieszczenia. Dzieje przedsiębiorstwa opisane w miejskim „Neiße-Echo” pozwalają zobaczyć podział w skali jednego zakładu: dotychczasowy adres i zaplecze przestały być dostępne, przewozy trzeba było zorganizować od nowa w innym miejscu. Spedycja przetrwała, ale zaczynała ten etap w zupełnie innych warunkach. Było to osobne przedsiębiorstwo od wspominanej wcześniej fabryki kapeluszy; nazwisko Wilke pojawia się w kilku miejskich historiach i samo w sobie nie wystarcza, by je połączyć.

Skutki wojny widać również w dokumentacji. Archiwum w Guben informuje, że nie przechowuje aktów miejscowego urzędu stanu cywilnego sprzed 22 czerwca 1945 roku. Część uratowanych wtóropisów znajduje się w Archiwum Państwowym w Zielonej Górze. Osoba szukająca rodzinnego dokumentu musi więc brać pod uwagę zasoby po obu stronach granicy. Brak określonej grupy ksiąg w jednym archiwum nie oznacza braku wszystkich materiałów do dziejów miasta.

Wspólny spacer

Najprostszy początek to rynek w Gubinie. Przy ratuszu i farze można odnieść fotografię z 1940 roku do dzisiejszych brył, pamiętając, że zdjęcia zamieszczone w artykule wykonano z różnych punktów. Potem warto spojrzeć w stronę Nysy, przez którą docierał tu tramwaj, oraz zajrzeć na Wyspę Teatralną. Te miejsca tworzyły połączony fragment dawnego centrum i jego najbliższego otoczenia. Przed wyjściem dobrze mieć zapisany historyczny plan albo choć rozmieszczenie opisanych obiektów; sam obecny widok nie odtworzy nieistniejących domów i torów.

Po stronie Guben inną część tej historii pokazuje Gasstraße. Dawne zabudowania Wilkego i miejskie instytucje zajmujące je obecnie można zestawić z historycznym ratuszem. Dalej pozostaje dworzec i pytanie o dawne dojścia na wzgórza. Opisane przez regionalistów połączenia nie składają się automatycznie w dzisiejszą trasę do przejścia, dlatego trzeba oddzielić spacer po dostępnych ulicach od odtwarzania przebiegu historycznej drogi.

Guben i Gubin są miastami partnerskimi od 19 stycznia 1991 roku. Ich wspólna historia jest starsza niż obecna współpraca i znacznie dłuższa niż okres rozdzielenia granicą. Widać ją w przeprowadzce zakładu przez rzekę, rynku obsługiwanym przez tramwaj i teatrze postawionym na wyspie. A także w zwyczajnym widoku z Frankfurter Straße: idąc niemiecką ulicą, ma się przed sobą wieżę polskiego Gubina.