Jaromirowice: wieś czereśni, dawnych gospodarstw i kopalń

Czereśnia kojarzona z Jaromirowicami występuje w opisach odmian pod niemiecką nazwą Große Germersdorfer. Germersdorf to dawna nazwa wsi. Już samo to połączenie daje ciekawszy punkt wyjścia do wizyty niż lista pojedynczych zabytków: nazwa niewielkiej miejscowości przetrwała również w sadownictwie. Za widokiem drogi i gospodarstw kryje się przy tym druga, mniej oczywista historia. W XIX wieku w okolicy wydobywano węgiel brunatny w kopalniach podziemnych. Nie trzeba szukać sprzeczności między sadami a górnictwem. Różne części terenu służyły różnym zajęciom, a wieś pozostawała blisko rozwijającego się Guben. Można ją więc oglądać jako rolnicze otoczenie miasta, którego gospodarka wykraczała poza same pola. Do takiego obrazu należą gospodarstwa, sadownictwo, kontakty z miejskim rynkiem i eksploatacja surowca potrzebnego przemysłowi.

Jaromirowice na fotografii z 2011 roku. Ujęcie pozwala przyjrzeć się relacji drogi, drzew i zabudowy.

Germersdorf i gospodarstwa

W źródłach dotyczących wsi powraca nazwa Germersdorf. Jest potrzebna przy szukaniu starych map, spisów i opisów majątku. Nie oznacza jednak, że każdy znaleziony obiekt z tą nazwą można bez dalszego sprawdzenia przypisać do obecnych Jaromirowic. Pomagają dopiski o Guben, nazwy sąsiednich miejscowości i położenie na planie. Równie ostrożnie trzeba przenosić dawne numery nieruchomości na dzisiejsze adresy.

Opracowanie Jerzego Dubiela odnotowuje parcelację majątku w 1811 roku. Taka informacja otwiera pytania o zmianę własności i strukturę gospodarowania, ale sama nie daje gotowej odpowiedzi, który obecny dom pochodzi z dawnego majątku. Do tego potrzebne byłyby plany parcelacyjne, dokumenty i rozpoznanie budowlane. Podczas spaceru można za to przyjrzeć się ustawieniu budynków wobec ulicy: gdzie znajduje się dom, którędy prowadzi wjazd i jak rozciąga się zaplecze posesji. To obserwacje dostępne z drogi, bez wchodzenia na prywatne podwórka.

Historyczny spis z 1871 roku, przytoczony w opracowaniu Lecha Belzyta, podaje dla Jaromirowic 56 domów i 525 mieszkańców. Liczby pomagają zachować skalę opowieści o miejscowości, która była wówczas czymś więcej niż kilkoma rozrzuconymi zagrodami. Nie wolno jednak używać ich jako aktualnej populacji. Również dawne kategorie spisowe opisują rzeczywistość konkretnego państwa i czasu. Lepiej zapisać rok obok liczby niż pozostawić ją bez kontekstu w opisie wsi.

Czereśnia z nazwą miejscowości

Związek Jaromirowic z czereśnią Große Germersdorfer pojawia się w regionalnym opracowaniu i w opisach materiału fotograficznego odmiany. To dobry przykład śladu, który można napotkać daleko od samej wsi: w sadzie, szkółce, książce albo katalogu. Polska nazwa „gubińska” również przywołuje ten region. Sama etykieta odmiany nie mówi jednak, gdzie rosło konkretne drzewo ani skąd przyjechały owoce na targu.

Owoce opisane przez autora jako odmiana Germersdorfer, fotografia z 2013 roku. Zdjęcie ilustruje odmianę; nie zostało przedstawione jako plon z Jaromirowic.

Rozpoznanie starej odmiany wymaga więcej niż porównania czerwonego owocu ze zdjęciem. Znaczenie mają także pora dojrzewania, budowa owocu, pestka, szypułka i historia drzewa. Na etapie spaceru najcenniejsza może być zwykła informacja właściciela sadu: od kiedy rośnie drzewo, czy było szczepione i jak nazywano je w rodzinie. Taką relację trzeba zapisać jako relację, a nie certyfikat odmianowy. Jeśli ktoś chce ją potwierdzić, następny krok prowadzi do pomologa lub kolekcji dawnych odmian, nie do pewnego podpisu dopisanego pod przypadkowym zdjęciem.

Regionalny opis przypomina również o przyjazdach w porze kwitnienia sadów. Można połączyć ten wątek z opowieścią o gubińskich wzgórzach i dawnych przejściach od kolei. Wieś uczestniczyła w krajobrazie oglądanym przez przyjezdnych, a kwitnienie miało inny wymiar niż późniejszy zbiór owoców. Dla turysty było widokiem i celem wyjścia, dla gospodarza etapem sezonu uprawy. Te dwie perspektywy spotykały się w tym samym miejscu, lecz nie należy zakładać, że każdy sad był otwarty do zwiedzania.

Węgiel pod ziemią

Agnieszka Gontaszewska-Piekarz w pracy o historycznym górnictwie okolic Gubina opisuje kopalnie „Guben” i „Feller”, których nadania pochodziły odpowiednio z 1848 i 1852 roku. Połączono je w 1866 roku, a wydobycie prowadzono w okolicach Jaromirowic. Była to eksploatacja podziemna. Nie należy ilustrować jej dzisiejszym widokiem wielkiej odkrywki ani wyobrażać sobie, że cała wieś znajdowała się na dnie jednego wyrobiska.

W tym miejscu historia sadownicza łączy się z przemysłowym Guben. Paliwo wydobywane w okolicy należało do zaplecza rozwoju gospodarczego miasta; obok produkcji rolnej działała inna forma korzystania z ziemi. Sama bliskość kopalni nie pozwala jednak stwierdzić, w którym gospodarstwie pracował górnik ani którędy przebiegał każdy transport. Do odtwarzania szczegółów potrzeba dokumentacji górniczej. Część wiedzy o dawnych zakładach pochodzi z akt dotyczących nadań i szkód, a nie z zachowanych na powierzchni budynków.

Raport o dziedzictwie górniczym wydany przez Narodowy Instytut Dziedzictwa przypomina, że w krajobrazie regionu nakładały się różne rodzaje eksploatacji, w tym wydobycie iłów. Nierówność gruntu nie jest więc sama w sobie dowodem kopalni węgla. Bez dokumentów łatwo nadać każdemu zagłębieniu pasującą do opowieści nazwę. Położenie poszczególnych pól górniczych wymaga porównania dokumentacji, a nie przypisywania nazw formom terenu podczas spaceru.

Wjazd do Jaromirowic, zdjęcie z 2011 roku. Na historycznych dokumentach tej miejscowości należy szukać również nazwy Germersdorf.

Co można jeszcze ustalić

W katalogu Szukaj w Archiwach znajduje się jednostka dotycząca zmian własności w obrębie Germersdorf. To wskazówka dla kogoś, kto chce przejść od ogólnej historii do konkretnej parceli. Sam tytuł jednostki nie potwierdza jednak losów dowolnego gospodarstwa. Trzeba zamówić właściwe dokumenty, odczytać daty, porównać numery i dopiero wtedy zestawiać je z dzisiejszym planem. Wizyta we wsi może dostarczyć pytań oraz fotografii, na które później odpowiedzą akta.

Na pierwszy wyjazd wystarczą dwa zadania. Jedno dotyczy zabudowy: wybrać fragment ulicy i przyjrzeć się rozłożeniu gospodarstw. Drugie — sadowniczej nazwy: sprawdzić, jak odmianę zapisują dostępne katalogi i czy pojawia się w miejscowych wspomnieniach. Wątek kopalń można zostawić na dalszą kwerendę. Dzięki temu Jaromirowice pozostają rzeczywistą, zamieszkaną wsią z kilkoma nakładającymi się historiami, zamiast stać się scenerią do poszukiwania wszystkiego naraz.