Kosarzyn poza plażą. Jezioro Borek, rzeki i sąsiedni Ratzdorf

Do Kosarzyna najłatwiej trafić, szukając wypoczynku nad jeziorem Borek. Na mapie niedaleko brzegu widać jednak również Nysę Łużycką, Łomiankę i Odrę, do której uchodzą obie rzeki. Po drugiej stronie Nysy leży niemiecki Ratzdorf. Przed wytyczeniem granicy jego mieszkańcy przeprawiali się promem do kościoła w Kosarzynie. Gdy po wojnie nie mogli już z niego korzystać, przez kilka lat pozostawali bez własnej świątyni, aż w 1958 roku urządzili ją w starej stodole parafialnej. Niewielki budynek w Ratzdorfie opowiada więc również historię polskiej wsi widocznej na przeciwległym brzegu.

Sam Borek to dopiero jeden z powodów, żeby tu przyjechać.

Fot. 1. Wjazd do Kosarzyna, fotografia z 2011 roku.

Kosarzyn i Ratzdorf

Wieś pojawia się w dokumentach z XIV wieku pod dawnymi wariantami nazwy Kuschern. W jej historii występują dobra cystersów z Neuzelle, gospodarstwa, rybacy i ludzie pracujący na rzekach. Bliskość wody dawała zajęcie, ale również utrudniała uprawę ziemi podczas wysokich stanów. Po drugiej stronie Nysy życie układało się podobnie. Ratzdorf zajmował niewielki wyniesiony teren przy ujściu; jego mieszkańcy zajmowali się rybołówstwem i żeglugą, a miejscowość uczestniczyła w przeładunku towarów. Pola, drogi i parafia nie były wtedy rozdzielone między Polskę a Niemcy. Przeprawa przez rzekę należała do lokalnych połączeń, tak jak droga z jednej wsi do sąsiedniej.

Związek obu miejscowości najlepiej widać w dziejach kościoła. W XIX wieku w Kosarzynie wzniesiono nową świątynię na miejscu wcześniejszej; jej budowę ukończono w 1885 roku. Służyła także mieszkańcom Ratzdorfu, którzy docierali na nabożeństwa promem. Gdy granica na Nysie odcięła tę możliwość, po niemieckiej stronie pozostały budynki parafialne, ale brakowało kościoła. Rozwiązanie znaleziono dopiero w przebudowie stodoły: dostosowano wnętrze do nabożeństw i dobudowano wieżę. Powstała niewielka świątynia, której skala i prostota mają bardzo konkretne powojenne przyczyny. Odnowiono ją później, a w 2013 roku ponownie uroczyście otwarto po pracach remontowych.

Fot. 2. Kościół w Ratzdorfie, czerwiec 2014 roku. Powstał po utracie dostępu do świątyni w Kosarzynie.

Kościół w samym Kosarzynie nie przetrwał powojennych lat. Wraz ze zmianą granicy zmieniła się również ludność wsi: niemieccy mieszkańcy zostali wysiedleni, a przybywali polscy osadnicy. Pamięć o wcześniejszych połączeniach zachowała się w opracowaniach regionalnych oraz w opisach Ratzdorfu. Widok domów stojących blisko siebie po przeciwnych stronach rzeki nie oznacza już takiej samej drogi między nimi jak dawniej. Dzisiejszą wycieczkę trzeba planować według dostępnych przepraw, a nie według historycznej trasy promu.

Żegluga i handel

Przy ujściu Nysy do Odry spotykały się dwa szlaki wodne. Ratzdorf był miejscem przeładunku między transportem rzecznym i lądowym; przewożono tędy wełnę, zboże, sukno, sól, wino, piwo i śledzie. Lista towarów jest długa, lecz dobrze oddaje różnorodność zajęć związanych z rzeką. Nie kończyły się one na łowieniu ryb. Potrzebni byli ludzie obsługujący jednostki, przeładunek i naprawy, a po obu stronach mieszkali gospodarze korzystający z nadbrzeżnych gruntów. W lokalnych opisach Kosarzyna powraca dlatego pamięć o marynarzach rzecznych i rybakach, choć dzisiejsze skojarzenie z miejscowością prowadzi częściej nad jezioro.

Około 1880 roku w Ratzdorfie powstała stocznia. Zatrudniała ponad trzydziestu mieszkańców tej wsi oraz osoby z okolicy. Budowano i naprawiano barki; zakład działał do 1965 roku, kiedy teren przekazano tamtejszej spółdzielni rolniczej. Nie wiemy na tej podstawie, ilu pracowników dojeżdżało z Kosarzyna, ale sama obecność stoczni po sąsiedzku rozszerza obraz miejscowej gospodarki. Rzeka była miejscem pracy wymagającej zarówno umiejętności żeglarskich, jak i rzemieślniczych. Późniejsze zmiany dróg wodnych i organizacji transportu wpływały na znaczenie dawnego punktu przeładunkowego.

Podczas spaceru przy ujściu najłatwiej zobaczyć położenie miejscowości. Na szerokiej panoramie wykonanej z polskiego cypla po jednej stronie rozciąga się Odra, po drugiej Nysa i zabudowania Ratzdorfu. Woda, która na współczesnej mapie jest granicą, należała wcześniej do codziennej drogi do kościoła i pracy. Na cyplu ustawiono również drewniany krzyż związany ze spotkaniami polsko-niemieckimi.

Fot. 3. Ujście Nysy do Odry, sierpień 2012 roku. Panorama z polskiego cypla: po lewej Odra, po prawej Nysa i Ratzdorf.

Jezioro Borek i Łomianka

Od strony turystycznej najważniejszym miejscem pozostaje Borek. Jezioro leży w Krzesińskim Parku Krajobrazowym, a od północy łączy się kanałem z Łomianką, która uchodzi do Odry. Nie jest więc odizolowanym zbiornikiem obok dwóch dużych rzek. Mniejsze cieki, kanały i urządzenia wodne należą do tego samego otoczenia, które przez lata służyło rolnictwu i pracy przy wodzie. W dziewiętnastowiecznych opisach Kosarzyna występują dwa młyny wodne i wiatrak. Po dawnych młynach wodnych pozostały ślady wskazywane przez regionalistów, natomiast miejsca wiatraka nie udało się w przywołanym opracowaniu określić. Nie są to trzy kompletne budynki czekające przy gotowym szlaku zwiedzania.

Wały, jaz i przepompownia miały inne zadanie niż młyny: pomagały odprowadzać wodę i ograniczać zalewanie gruntów. Dla osoby przyjeżdżającej nad jezioro urządzenie stojące przy kanale może być mało interesującym szczegółem. W historii osadnictwa należy jednak do infrastruktury, od której zależało użytkowanie nisko położonej ziemi. Z jednej strony wieś korzystała z rzek, z drugiej musiała chronić przed nimi pola i zabudowania. Współczesny wypoczynek nad Borkiem odbywa się w krajobrazie od dawna przekształcanym przez ludzi.

Zarząd parku opisuje spacer wokół jeziora jako trasę około sześciokilometrową, przechodzącą przez Kosarzyn. Można potraktować ją jako osobny pomysł na wyjście, a wizytę przy ujściu zaplanować niezależnie. Przed połączeniem obu odcinków warto sprawdzić przebieg dróg i stan terenu, zwłaszcza przy wysokiej wodzie.

Wysoka woda

W Ratzdorfie stoi charakterystyczny domek wodowskazowy na podwyższeniu. Na fotografii z 2017 roku można obejrzeć jego schody i wyniesioną podstawę; przy innym stanie Odry otoczenie wygląda inaczej. Obiekt stał się szeroko rozpoznawalny podczas powodzi w 1997 roku. Oficjalna karta stacji RATZDORF w systemie PEGELONLINE podaje najwyższy stan 691 centymetrów, odnotowany 24 lipca 1997 roku. To odczyt względem zera wodowskazu, a nie informacja, że rzeka miała w tym miejscu dokładnie taką głębokość. Pozwala porównywać poziomy wody na danej stacji, nie zastępuje pomiaru głębokości całego koryta.

W sąsiednim Krzesińskim Parku Krajobrazowym okresowe zalewanie ma również znaczenie przyrodnicze. Wody Odry wchodzą na niżej położone tereny polderu Krzesin–Bytomiec, tworząc warunki dla łąk zalewowych, szuwarów i związanych z nimi zwierząt. Nie należy utożsamiać tego polderu z samym Borkiem, ale oba miejsca należą do szerszego obszaru doliny. Na wycieczce poziom wody decyduje o tym, co jest widoczne i dokąd da się dojść. Na zdjęciach z różnych miesięcy można więc oglądać te same obiekty w wyraźnie odmiennym otoczeniu.

Fot. 4. Domek wodowskazowy w Ratzdorfie, czerwiec 2017 roku. Znajduje się po niemieckiej stronie.

Odwiert przy wsi

Na fotografii z sierpnia 2012 roku widać pompę przy odwiercie Kosarzyn 8. Ogrodzone urządzenie ma wahacz, przeciwwagę i silnik; jego charakterystyczny kształt bywa nazywany „konikiem”. Regionalny opis miejscowości odnotowuje wydobycie ropy naftowej, więc nie jest to przypadkowy obiekt związany jedynie z rolnictwem czy rekreacją. Do historii miejsca nad jeziorem dochodzi działalność przemysłowa, której nie da się wywnioskować z samego widoku plaży.

Zdjęcie dokumentuje konkretny obiekt w 2012 roku. Nie potwierdza pracy odwiertu dzisiaj ani dostępności terenu dla zwiedzających. Przedsiębiorstwa i urządzenia przemysłowe ogląda się z miejsc publicznie dostępnych, bez wchodzenia na teren zakładu.

Fot. 5. Urządzenie przy odwiercie Kosarzyn 8, sierpień 2012 roku.

Przed wycieczką

Kosarzyn można odwiedzić na kilka sposobów, zależnie od tego, ile czasu chce się spędzić nad wodą. Przy krótszym wyjściu warto wybrać jezioro albo ujście Nysy i obejrzeć dokładniej jeden z tych obszarów. Jeśli celem jest także Ratzdorf, potrzebny będzie osobny plan dojazdu przez istniejącą przeprawę; spojrzenie na drugi brzeg nie oznacza możliwości przejścia tam najkrótszą linią. W niemieckiej wsi z opisanymi dziejami wiążą się przede wszystkim kościół i domek wodowskazowy. Otwarcie świątyni oraz dostępność dróg najlepiej sprawdzić przed wyjazdem, szczególnie poza sezonem.

Na mapie dobrze wcześniej odnaleźć cztery nazwy: Borek, Łomianka, Nysa i Odra. Do jeziora i ujścia prowadzą różne drogi. Na drugi brzeg Nysy trzeba natomiast zaplanować dojazd przez przeprawę; dawny prom do kościoła pozostaje już częścią historii obu wsi.