Lubsza w Gubinie: park, dawne ulice i historia niewielkiej rzeki

W parku Mickiewicza w Gubinie stoi fontanna bez postaci, od której wzięła się jej dawna nazwa. Chłopca z karpiem już na niej nie ma. Niedaleko znajduje się kamień upamiętniający polskiego poetę, wcześniej poświęcony komuś innemu. Oba obiekty łatwo minąć w drodze do bardziej znanej Nysy. Tymczasem nad Lubszą, w niewielkim fragmencie miasta, można prześledzić przekształcenie podmokłego terenu w park, przenoszenie miejskich dekoracji i powojenne zmiany pamięci.

Lubsza jest mniejszą z dwóch rzek w centrum Gubina, lecz w historii jego układu zajmuje dużo miejsca. Ograniczała dawny rdzeń od północy i wschodu. Jeśli zaczynamy poznawanie miasta od panoramy z farą i ratuszem, przy tej rzece trafiamy na inne otoczenie: zieleń, drobniejszą zabudowę i miejsca urządzone dla codziennego wypoczynku. Można im poświęcić osobny spacer bez dokładania odległych atrakcji do obowiązkowej listy.

Park Mickiewicza na fotografii z 2011 roku. W XIX wieku urządzano go na terenie wcześniej podmokłym.

Od obrzeża miasta do parku

Rzeka w dawnym opisie granic nie oznacza, że każdy jej dzisiejszy brzeg jest zachowanym średniowiecznym krajobrazem. W miarę rozbudowy miasta zmieniało się zagospodarowanie terenów przy wodzie. Park Mickiewicza, położony pomiędzy ulicami Dąbrowskiego i Słowackiego a Lubszą, jest przykładem takiego przekształcenia. Jego historia zaczyna się od decyzji, by teren trudny i wilgotny urządzić jako zieleń miejską. Drzewa, alejki, ławki i dekoracje należą do kolejnych prac nad tym miejscem; nie są po prostu naturalnym dodatkiem do rzeki.

Na dawnych adresach w tej części Guben pojawia się Lubststraße, odpowiadająca dzisiejszej ulicy Wyspiańskiego. Lubst to niemiecka nazwa Lubszy. Z kolei w opisach krajoznawczych Schemelsweg zestawiana jest z obecną ulicą Doktora Kunickiego. Takie nazwy pomagają przenieść się z tekstu na plan, ale warto używać ich ostrożnie: nie zapewniają identycznej numeracji domów, a podobny widok drzew nad wodą nie wystarcza do rozpoznania pocztówki. W okolicy funkcjonowały również inne cieki i rowy. Przypisanie każdego archiwalnego nadrzecznego ujęcia do Lubszy zacierałoby właśnie te szczegóły, które chcemy poznać.

Chłopiec, którego przeniesiono z rynku

Fontanna w parku pochodzi z 1908 roku. Umieszczona na niej figura chłopca z karpiem była starsza: powstała pod koniec XVIII wieku i wcześniej znajdowała się na rynku. Zmiana miejsca połączyła więc nowo urządzone otoczenie ze znanym już w mieście obiektem. Ktoś pamiętający rzeźbę z centrum mógł później spotkać ją w parku. Dla historyka to cenna wskazówka przy datowaniu zdjęć. Sama obecność tej figury nie pozwala powiedzieć, że każda przedstawiająca ją fotografia powstała na rynku; trzeba rozpoznać również podstawę, nieckę i tło.

Po wojnie chłopca na fontannie nie było, a jego miejsce zajęła kula. Los rzeźby pozostaje nieustalony w wykorzystanych źródłach. Nie ma podstaw, by przedstawiać jedną z krążących możliwości jako pewne wyjaśnienie jej zaginięcia. Na zdjęciu z 2013 roku widać fontannę z kulą, otoczoną ławkami i drzewami. To samodzielne świadectwo późniejszego wyglądu obiektu. Opowiadając historię chłopca, trzeba zostawić miejsce również dla tego okresu, zamiast traktować powojenną postać fontanny jedynie jako błąd w dawnym widoku.

Fontanna sfotografowana w 2013 roku. Nazwa „Chłopiec z karpiem” odnosi się do nieobecnej już figury.

Można przeprowadzić proste porównanie: na starym wizerunku szukać najpierw postaci i sposobu trzymania ryby, na późniejszym — kształtu niecki oraz dolnej części konstrukcji. Celem nie jest orzekanie na podstawie zdjęcia, które fragmenty materiału są oryginalne. Do tego potrzebna byłaby dokumentacja konserwatorska. Chodzi o oddzielenie tożsamości obiektu od zmiennego wyposażenia. Fontanna może zachować nazwę także wtedy, kiedy postać, która tę nazwę uzasadniała, przestaje być widoczna.

Jeden kamień, dwa upamiętnienia

W parku stoi także kamień z tablicą poświęconą Adamowi Mickiewiczowi. W 1902 roku upamiętniono na nim Adolpha Jackeschkego. W 1955 roku, w setną rocznicę śmierci Mickiewicza, kamień wykorzystano ponownie, nadając mu inne znaczenie. Daty dzieli zmiana państwa, mieszkańców i języka publicznych napisów. Materiał pozostał użyteczny, natomiast treść upamiętnienia zastąpiono.

Przy takim obiekcie najlepiej osobno zapisać datę ustawienia kamienia i datę obecnej tablicy. Jedna liczba nie opisuje całej jego historii. Podobnie park może istnieć dłużej niż jego obecna nazwa. Zestawienie kamienia z fontanną daje dwa odmienne przykłady miejskiej zmiany: w jednym przypadku zniknęła figura, lecz utrzymało się wspomnienie jej nazwy; w drugim przetrwał nośnik, a zmieniła się osoba, której poświęcono napis. Do obejrzenia tego nie potrzeba rekonstrukcji ani wystawy. Wystarczą dwa postoje i porównanie z dokumentami.

Kamień w parku Mickiewicza, zdjęcie z 2013 roku. Obecne upamiętnienie wiąże się z 1955 rokiem.

Woda, zieleń i teren do zabawy

Podczas dalszego poznawania okolicy warto porównać park z placem Chrobrego. W 1913 roku urządzono tam teren sportowy, korzystając z ukształtowania gruntu; historyczne opisy wspominają też zimową ślizgawkę i zjazdy na sankach. Nie jest to informacja o dzisiejszej ofercie, ale o sposobie użytkowania miejskiej przestrzeni. Park i teren sportowy odpowiadały na różne potrzeby, chociaż oba odciągały uwagę od zwartej zabudowy oraz codziennych zajęć. W jednym ważne były alejki i dekoracje, w drugim możliwość ruchu oraz wykorzystanie różnicy poziomów.

Spacer poświęcony Lubszy nie musi prowadzić nieprzerwanie samym brzegiem. Lepiej połączyć dostępne odcinki ulic i park z kilkoma spojrzeniami na rzekę niż zakładać istnienie ciągłej promenady. Sensowny początek to park Mickiewicza: fontanna i kamień dają punkty, które można porównać ze zdjęciami. Potem wystarczy spojrzeć na relację zieleni, zabudowy i wody, a przy zainteresowaniu dawnymi adresami wrócić do nazw Lubststraße oraz Schemelsweg.

Ten fragment Gubina szczególnie dobrze nadaje się do powtórnej wizyty z jednym odnalezionym materiałem archiwalnym. Najpierw można obejrzeć obiekty bez przygotowania, później wrócić ze starym widokiem fontanny albo dokumentem dotyczącym kamienia. Nie wszystko da się ustalić na miejscu. Ale już sama różnica między tym, co stoi, a tym, co zachowało się w nazwie i opisie, pozwala czytać park dokładniej niż podczas przejścia do kolejnego zabytku.