Willa Wolfa w Gubinie: dom przemysłowca, którego szukano pod ziemią

Podczas badań miejsca po willi Wolfa archeolodzy znaleźli między innymi fragmenty ceramiki, pozostałości instalacji oraz różne posadzki pomieszczeń piwnicznych. Na cegłach zachowały się robocze zapiski z wymiarami. W domu projektowanym przez Miesa van der Rohe szczególnie łatwo skupić się na architekturze, która dobrze wygląda na czarno-białym zdjęciu. Wykopaliska sprowadziły uwagę do tego, czego na takim zdjęciu zwykle nie widać: ogrzewania, przechowywania przedmiotów, pracy budowniczych i wyposażenia związanego z życiem właścicieli.

Willa stała na wschodnim brzegu Nysy, na terenie dzisiejszego Gubina. Jej właścicielem był przemysłowiec Erich Wolf, związany z branżą włókienniczą i kolekcjonowaniem porcelany. Projekt powstał w latach dwudziestych XX wieku, gdy miasto od dawna żyło już z przemysłu. Związek między fabryką a domem na wzgórzu jest tu konkretny: zamawiający należał do ludzi, którzy mogli powierzyć prywatną rezydencję architektowi szukającemu nowych rozwiązań przestrzennych. To inny rodzaj śladu przemysłowej historii niż hala produkcyjna.

Miejsce po willi Wolfa sfotografowane w 2013 roku, przed badaniami z 2021 roku. Zieleń nie jest pozostałością zachowanego wnętrza domu.

Dom nad Nysą

W opisach willi powracają cegła, tarasy i otwarcie pomieszczeń ku ogrodowi. Ich znaczenie łatwiej zrozumieć, pamiętając o zboczu. Budynku nie projektowano jak miejskiej kamienicy w zwartej pierzei, z fasadą od ulicy i zapleczem schowanym za nią. Ważne było położenie wobec ogrodu oraz widoku. Tarasy pozwalały stopniować przestrzeń pomiędzy wnętrzem a terenem. Zachowane fotografie i opracowania projektu pokazują dom, którego odbiór zależał od przechodzenia między tymi częściami, a nie tylko od stanięcia przed głównym wejściem.

Warto przy tym uważać na gotowy obraz „domu Miesa”. Najsłynniejsze późniejsze realizacje architekta mogą podpowiadać szklany pawilon albo wysoki stalowy budynek. W Guben pracował przy domu ceglanym, osadzonym w konkretnym ogrodzie i zamówionym dla konkretnej rodziny. W katalogu lokalnego dziedzictwa pojawia się także pomieszczenie służące przechowywaniu cennych zbiorów. Kolekcja porcelany nie była więc jedynie informacją biograficzną dopisaną do nazwiska właściciela; miała konsekwencje dla potrzeb, które dom musiał pomieścić.

Źródła różnie datują projekt i ukończenie budowy, mieszcząc je w latach 1925–1927. Nie ma potrzeby wybierać jednej liczby i ukrywać pozostałych. Przy architekturze datą powstania bywa rok projektu, budowy albo oddania domu. Dla zwiedzającego ważniejsze jest poprawne umieszczenie willi w rozwoju miasta: była zamówieniem z okresu międzywojennego, znacznie późniejszym od pierwszej fali industrializacji Guben.

Co znaleziono w ziemi

W 2021 roku badania archeologiczne odsłoniły fragmenty części podziemnej. Instytut Pileckiego, zapowiadając w 2025 roku spotkanie poświęcone willi, wymieniał zachowane powierzchnie piwnic, ślady pomieszczeń do przechowywania, kafle, ceramikę i instalacje. Materiał pozwalał zestawić plany odtworzone przez badaczy z Fachhochschule Potsdam z rzeczywistym położeniem oraz wymiarami murów. W takiej pracy dokument i wykop wzajemnie się sprawdzają. Rysunek mówi, czego szukać, a znaleziony mur może potwierdzić albo skorygować jego interpretację.

Szczególnie wymowne są zapiski na cegłach. Nie należą do reprezentacyjnego wystroju. Są pozostałością czynności, po której wykonawca nie planował zostawić publicznej pamiątki. Z kolei instalacje przypominają, że nawet bardzo nowoczesna kompozycja domu musiała być ogrzewana i obsługiwana. Takie znaleziska pozwalają zadawać dokładniejsze pytania o budowę, lecz nie uprawniają do dopisywania scen z życia rodziny. Fragment naczynia nie mówi sam z siebie, podczas jakiego posiłku był używany; ślad pomieszczenia nie ujawnia całej jego historii.

Fotografie wykopalisk i przedmiotów wykonane przez Larsa Wiedemanna trafiły do prezentacji muzealnej w Guben w 2022 roku. Można więc poznawać willę także przez dokumentację badań, choć sam dom nie stoi.

Pozostałości i odbudowa

Willa została zniszczona w 1945 roku. Późniejsze zainteresowanie jej historią, odtwarzanie planów, badania i spotkania wokół projektu nie są tym samym co odbudowany budynek. Opis przedsięwzięć euroregionalnych z 2022 roku informował o ponownym zasypaniu odsłoniętych piwnic. Dlatego nie należy jechać tu z oczekiwaniem wejścia do udostępnionego archeologicznego podziemia. Wykop miał dostarczyć wiedzy i dokumentacji; jego czasowe otwarcie było etapem badań.

Dla odbiorcy architektury jest w tym pewna trudność. Na miejscu ogląda się przede wszystkim teren, a w opracowaniach — dom, którego już nie ma. Pomaga rozdzielenie trzech warstw. Pierwszą jest rzeczywiste ukształtowanie zbocza i jego relacja z rzeką. Drugą są udokumentowane pozostałości budowlane. Trzecią stanowią rekonstrukcje rysunkowe i pomysły przywrócenia obiektu. Każda z nich może być interesująca, ale odpowiada na inne pytanie. Rysunek odtworzonej bryły nie jest fotografią zachowanego zabytku, podobnie jak współczesna rabata nie wyznacza automatycznie ścian dawnego pokoju.

Himmelsleiter na gubińskim zboczu, 2013 rok. Zdjęcie pokazuje kontekst ukształtowania terenu, nie dojście przez wnętrze posesji Wolfa.

Willa w planie spaceru

Miejsce po domu można połączyć tematycznie z nadrzecznym zboczem i dawną drogą na wzgórza. Najpierw dobrze obejrzeć teren od niższego poziomu, potem porównać go z planem lub historyczną fotografią domu dostępną w instytucjonalnych opracowaniach. Wtedy taras przestaje być płaską kreską na rysunku. Staje się rozwiązaniem konkretnej różnicy wysokości, z którą spotyka się również pieszy.

Inne połączenie prowadzi do przemysłowej części historii Guben. Po obejrzeniu dawnych zakładów łatwiej umieścić zamówienie Wolfa w ekonomii miasta, a po poznaniu badań willi — zauważyć, że przemysł pozostawił po sobie także prywatne ogrody, zbiory i architekturę mieszkalną. Punkty odniesienia są tu bardzo konkretne: nazwisko zamawiającego, rozpoznany projekt, dokumentacja domu i drobne materialne ślady wydobyte spod ziemi.