Wyspa Teatralna w Gubinie: strzelnica, teatr i park

W zbiorach muzeum w Guben znajduje się talerz z dawnego Schützenhaus, domu bractwa strzeleckiego. Przedmiot codziennego użytku prowadzi do historii Wyspy Teatralnej inną drogą niż zdjęcie efektownego gmachu. Przypomina, że przychodzono tu jeść, spotykać się i spędzać czas także poza przedstawieniami. Nazwa, którą posługujemy się dzisiaj, utrwala jeden z etapów dziejów wyspy; wcześniej silniej kojarzono ją ze strzelcami. Wyspa leży przy ujściu Lubszy do Nysy, blisko dawnego centrum Gubina. Teatr przestał istnieć, a park można oglądać bez znajomości repertuaru sprzed stu lat. Warto jednak zatrzymać się przy portalu z fragmentami kolumn. W zestawieniu z muzealnym talerzem i dokumentami o zakupie terenu pozwala odtworzyć miejsce, które łączyło rekreację, życie towarzyskie, kulturę i miejskie interesy.

Miło nam, że pan Bogdan z portalu Moje Miejsca skorzystał z naszych materiałów w swoim artykule „Gubin i okolice, co warto zobaczyć”.

Wyspa Teatralna w 2013 roku. Jasna konstrukcja przypomina dawny teatr; nie jest zachowaną pełną fasadą jego gmachu.

Najpierw strzelcy

Teren wyspy służył miejscowemu bractwu strzeleckiemu na długo przed budową teatru. Takie stowarzyszenie potrzebowało przestrzeni do ćwiczeń, ale jego działalność obejmowała również spotkania i uroczystości. Zagospodarowywane otoczenie, zieleń oraz dom strzelecki stawały się częścią życia miejskiego. Do historii miejsca należą więc zarówno strzelnica, jak i możliwość spędzenia czasu nad wodą. Nie była to pusta działka czekająca przez stulecia na jedną wielką inwestycję.

Muzealny opis talerza, opublikowany w „Neisse-Echo” w 2023 roku, przypomina starsze domy strzeleckie i kolejny etap przedsięwzięcia: powołaną w 1872 roku spółkę Schützenhaus AG. Wśród zaangażowanych pojawia się Friedrich Wilke, nazwisko znane również z przemysłu kapeluszniczego. W lutym 1873 roku spółka kupiła wyspę, a jesienią następnego roku otwarto teatr i nowy dom strzelecki. Miejsce rekreacji zostało związane z kapitałem ludzi uczestniczących w przemysłowym rozwoju Guben. Nie jest to jedynie luźne podobieństwo epok; w dokumentowanej historii wracają konkretni przedsiębiorcy.

Teatr od 1874 roku

Otwarcie odbyło się 1 października 1874 roku. Zagrano pierwszą część „Fausta” Goethego. Gmach projektowany przez Oskara Titza dawał miastu odrębną przestrzeń teatralną, a jego otoczenie pozwalało łączyć wieczór na przedstawieniu ze spacerem i wizytą w lokalu. Wyspa pozostawała blisko śródmieścia, lecz woda i park oddzielały ją od zwykłego ciągu ulic. Taka lokalizacja sprzyjała traktowaniu wyjścia do teatru jako dłuższej wizyty, a nie tylko wejścia do sali z chodnika.

W opisach budynku spotyka się różne liczby miejsc. Karta zabytku podaje 750, muzealny tekst z 2025 roku mówi o 730 na początku i powiększeniu widowni do 900 w 1908 roku. Z tych danych można bezpiecznie wyciągnąć wniosek o teatrze dla kilkuset widzów i o późniejszej zmianie pojemności. Nie należy natomiast zestawiać liczb tak, jakby wszystkie opisywały ten sam stan sali. Podobny problem pojawia się przy archiwalnych fotografiach: ujęcie sprzed przebudowy może różnić się od późniejszego bez żadnego błędu w podpisie.

Za reprezentacyjnym gmachem kryła się także mniej efektowna historia finansowa. W 1882 roku spółka popadła w niewypłacalność. Miasto kupiło wyspę wraz z teatrem, zapobiegając przejściu całości w inne prywatne ręce. To ważny zwrot w dziejach obiektu: od inicjatywy spółki do majątku miejskiego. Opowieść o kulturze finansowanej przez zamożnych przemysłowców byłaby niepełna bez informacji, kto ostatecznie przejął odpowiedzialność za teren i budynek.

Koniec gmachu

Według muzealnego opracowania teatr działał do września 1944 roku. Budynek nie zniknął jednak po prostu w trakcie tych samych walk, które zniszczyły dużą część centrum. Źródła lokalizują jego pożar we wrześniu 1945 roku. Nowszy tekst muzealny podaje datę 9 września i opisuje podpalenie oraz przechowywane materiały wybuchowe; karta w katastrze kulturowym pozostawia przyczynę jako niewyjaśnioną. Bez pełnego zestawienia dokumentów lepiej zachować tę rozbieżność niż dopisać jednoznacznego sprawcę.

Powojenny podział zmienił również relację wyspy z dawną publicznością. Miejsce znalazło się po polskiej stronie granicy, podczas gdy część przedwojennego miasta pozostała na zachodnim brzegu. Muzealne opracowanie wspomina możliwość wejścia od niemieckiej strony podczas Dnia Europy w 1997 roku. W tej historii dostęp do parku zależał więc nie tylko od alejek i mostków. Wpływało na niego położenie granicy oraz sposób organizowania kontaktów pomiędzy miastami.

Portal w ujęciu z sierpnia 2013 roku. Widać osobno współczesną konstrukcję i umieszczone nad nią fragmenty kolumn.

Co oglądamy w parku

Dzisiejszy portal jest upamiętnieniem, które wykorzystuje pozostałości oryginalnych kolumn. Nie należy odtwarzać w wyobraźni całego teatru przez proste „dobudowanie” bryły za tym, co stoi. Taka pamiątka ma wskazywać dawną funkcję i zachować materialne fragmenty; nie musi powtarzać wszystkich proporcji nieistniejącego budynku. Na miejscu warto najpierw przyjrzeć się powierzchniom i połączeniom elementów, a dopiero później sięgnąć po historyczny widok.

Układ parku pozwala z kolei zauważyć, że wyspa nadal nadaje się do celu starszego niż teatr: krótkiego wyjścia nad wodę. Można obejść otoczenie portalu, popatrzeć na brzegi i zastanowić się, którędy przychodziła publiczność z dawnego centrum. Nie trzeba przy tym zamieniać każdego drzewa i alejki w relikt XIX wieku. Obecne zagospodarowanie obejmuje późniejsze prace; wyspę po renowacji otwarto w czerwcu 2010 roku.

Na koniec dobrze wrócić do talerza. Gmach teatralny zachęca do szukania premier i nazwisk aktorów, a zwykłe naczynie przypomina o ludziach siedzących przy stolikach, organizacji lokalu i codziennym utrzymaniu całego założenia. W Guben dokumentuje to muzeum, w Gubinie można obejrzeć teren. Obie wizyty dotyczą tego samego miejsca, choć zachowane świadectwa trzeba dziś poznawać po dwóch stronach Nysy.