Żydowskie ślady w Gubinie i Guben: synagoga, kuczka i kamienie pamięci

Przy ulicy Dąbrowskiego w Gubinie stoi kamień ze znakiem gwiazdy Dawida. Na zachodnim brzegu Nysy znajdują się cmentarz żydowski i kamienie pamięci w chodnikach. Pomiędzy tymi miejscami rozciągało się przedwojenne Guben, w którym żydowscy mieszkańcy modlili się, prowadzili firmy, mieszkali i chowali zmarłych. Dzisiejszy podział na polskie i niemieckie miasto rozdziela również oglądanie ich historii. Poprzestanie na jednym pomniku pozostawiłoby poza opowieścią inne rodzaje świadectw. W Gubinie można zestawić miejsce nieistniejącej synagogi z zachowanym elementem domu związanym z obchodami święta Sukkot. W Guben warto zwrócić uwagę na cmentarz oraz na małe tablice osadzane w nawierzchni. Każdy z tych śladów dotyczy innego wymiaru życia: wspólnoty religijnej, domowego obyczaju, pochówku i losu konkretnej osoby. Nie układają się w ciąg atrakcji o jednakowym znaczeniu.

Upamiętnienie synagogi przy Dąbrowskiego, sfotografowane w 2013 roku.

Synagoga przy Dąbrowskiego

Synagogę otwarto w 1878 roku, w okresie rozwoju przemysłowego miasta. Wcześniej działała już formalnie zorganizowana gmina żydowska. Budowa własnego obiektu oznaczała obecność stałej wspólnoty z jej potrzebami religijnymi i organizacyjnymi. Z perspektywy dzisiejszego spaceru łatwo pominąć tę wcześniejszą zwyczajność, ponieważ miejsce poznajemy poprzez zniszczenie i pomnik. Tymczasem zanim synagoga stała się miejscem pamięci, służyła ludziom w kolejnych latach ich życia.

W listopadzie 1938 roku została uszkodzona podczas nazistowskich prześladowań. Kolejny etap zniszczenia źródła wiążą z 1945 rokiem. Nie należy łączyć obu dat w jedno wydarzenie, jakby budynek zniknął w całości podczas nocy pogromu. Dla dziejów gminy ważne są zarówno przemoc wobec ludzi i ich religii w państwie nazistowskim, jak i późniejsza utrata materialnego obiektu. Kamień upamiętniający odsłonięto 9 listopada 1998 roku, w rocznicę pogromu. Przygotowując dojście, lepiej posługiwać się miejscem pamięci przy ulicy Dąbrowskiego niż przepisywać numer posesji: opracowania nie są w tej kwestii zgodne.

Na kamieniu nie ma planu całego dawnego życia religijnego. Wskazuje on miejsce synagogi, a dalszych informacji trzeba szukać w dokumentach i opracowaniach. Wirtualny Sztetl, prowadzony przez Muzeum POLIN, porządkuje chronologię społeczności. Lokalne materiały krajoznawcze pomagają z kolei łączyć nazwy z terenem.

Kuczka przy domu

Przy Dąbrowskiego 4 opisywana jest zachowana kuczka, element związany ze świętem Sukkot. Tradycja święta obejmuje przebywanie w specjalnie przygotowanym szałasie, przypominającym o wędrówce Izraelitów. W miejskiej zabudowie próbowano godzić te wymagania z ograniczoną przestrzenią domu i posesji. Dlatego ślad praktyki religijnej może znajdować się przy budynku mieszkalnym, a nie przy synagodze czy cmentarzu.

To miejsce trzeba oglądać inaczej niż wolnostojący pomnik. Jest częścią zabudowy użytkowanej przez ludzi. Karta kulturowa wskazuje możliwość przyjrzenia się jej od strony przestrzeni publicznej w rejonie Kunickiego i Chrobrego; nie oznacza to prawa wejścia na posesję. W rozpoznaniu pomaga wcześniejsze zapoznanie się z opisem formy. Samo znalezienie ozdobnej loggii na dowolnym domu nie wystarcza do nazwania jej kuczką. Nie wiadomo też, dlaczego element przetrwał okres prześladowań. Powtarzana niekiedy opowieść, że sprawcy go nie rozpoznali, wymagałaby osobnego dowodu. Zachowana konstrukcja potwierdza swój materialny los; nie pozwala odczytać wiedzy ani intencji ludzi, którzy mogli ją widzieć.

Cmentarz żydowski w Guben przy Cottbuser Straße, fotografia z 2021 roku.

Cmentarz po zachodniej stronie

Cmentarz przy Cottbuser Straße założono w 1839 roku, wcześniej niż synagogę z 1878 roku. Taki układ dat przypomina, że wspólnota nie zaczęła istnieć wraz z budową najbardziej reprezentacyjnego gmachu. Potrzebowała miejsca pochówku i wcześniejszych przestrzeni modlitwy. Dzisiejsza wizyta po niemieckiej stronie dotyczy więc tej samej historii, którą przy Dąbrowskiego poznaje się przez pustkę po budynku.

Fotografia cmentarza pokazuje stojące w rzędzie nagrobki, zróżnicowane formą i wysokością. Przy czytaniu inskrypcji trzeba zachować całe nazwisko, daty oraz stronę pomnika, zamiast robić zdjęcie wyłącznie dekoracji. Dla kogoś szukającego informacji rodzinnych znaczenie może mieć dopiero zestawienie kilku nagrobków i dokumentów. Nie należy jednak zakładać pokrewieństwa tylko dlatego, że powtarza się nazwisko. Dokumentacja cmentarna i genealogia wymagają dokładniejszego porównania niż pojedynczy spacer.

Nazwiska w chodniku

Stolpersteine, kamienie pamięci osadzane w nawierzchni, kierują uwagę ku konkretnym osobom i adresom. Miejski biuletyn dokumentował w 2011 roku trzynaście takich upamiętnień w Guben. Jest to liczba dotycząca opisywanego wówczas przedsięwzięcia, nie aktualny bilans wszystkich kamieni w mieście. Każdy nowy spacer lub plan powinien korzystać z bieżącego wykazu, jeżeli ma prowadzić do kompletnego zestawu nazwisk.

Stolpersteine w Guben, zdjęcie ze stycznia 2021 roku. Małe tablice wymagają podejścia i osobnego przeczytania.

Najbardziej sensowny porządek takiej wizyty prowadzi od przeczytania imienia i nazwiska do dalszego poszukiwania losu człowieka. Daty na tabliczce są skrótem biografii, nie pełną opowieścią. Można zacząć od jednego upamiętnienia i po powrocie ustalić więcej w instytucjonalnych zbiorach. Daje to więcej niż zaliczenie kilkunastu punktów bez zatrzymania się nad żadnym z nich. Podobnie po polskiej stronie warto obejrzeć osobno kamień po synagodze i element domu związany ze świętem. Dopiero to zestawienie pozwala dostrzec ludzi także w ich codzienności, a nie wyłącznie w historii prześladowań i zagłady.